Sulawesi: mijnbouwvergunningen en milieu-impact

Eerste metaal op Talaud

Leang Tuwo Mane'e, Karakelang · koper

In de lagen van de vroege metaaltijd lagen een klein koperen of bronzen belletje, een plaatje en een ring. Het belletje lijkt op een stuk uit de Sa-Huynh-cultuur in Vietnam; volgens Bellwood gebruikte men op Talaud dus al zo'n 2.000 jaar geleden metaal.

Beperking: Metalen voorwerpen bewijzen handel en gebruik, geen lokale ertswinning.

Bron: Peter Bellwood (1976) Archaeological research in Minahasa and the Talaud Islands, northeastern Indonesia · geraadpleegd 24 okt 2026

IJzerdorp onder water in het Matanomeer

Pulau Ampat, Meer Matano, Luwu Timur · ijzer

Duikers vonden in het Matanomeer de resten van een dorp waar ijzer werd gemaakt. Koolstofdatering laat zien dat hier al in de 8e eeuw ijzererts werd gesmolten. Het is het eerste onderwateronderzoek naar ijzerproductie in Azië.

Beperking: De datering geldt voor deze ene vindplaats; hoe groot de productie was, is niet bekend.

Bron: Shinatria Adhityatama; R.R. Triwurjani; Suryatman; David Bulbeck et al. (2022) Pulau Ampat site: A submerged 8th century iron production village in Matano Lake, South Sulawesi, Indonesia. Archaeological Research in Asia · geraadpleegd 24 okt 2026

Koper gegoten op Salibabu

Salibabu en Karakelang · koper

In de grafgrot Leang Buidane, 2 km ten noordwesten van Lirung, vond Bellwood 11 koperen of bronzen voorwerpen, een kopere kokerbijl, 4 gietvormen van gebakken klei, 3 stukken ijzer en kralen van carneool en agaat uit India. Een gietvorm is gedateerd op ongeveer 960 jaar geleden. Een tweede grot op Karakelang heeft hetzelfde soort vondsten.

Beperking: Bellwood: de koperen voorwerpen zijn zeker lokaal gegoten, maar het metaal kan ingevoerd schroot zijn. Er is geen lokale koper- of tinmijn bekend.

Bron: Peter Bellwood (1976) Archaeological research in Minahasa and the Talaud Islands, northeastern Indonesia · geraadpleegd 24 okt 2026

IJzer en geiten op Kabaruan

Leang Buida, westkust van Kabaruan · ijzer

In de woongrot Leang Buida vonden onderzoekers 14 stukjes ijzer in de bovenste laag, twee scherven handelsaardewerk en veel vis- en schelpresten. Tanden en botten van geiten uit een laag van rond 1000 n.Chr. tonen dat geiten toen al op Talaud waren.

Beperking: Het ijzer is gebruik, geen bewijs van lokaal smelten of ijzererts.

Bron: Rintaro Ono, Sriwigati and Joko Siswanto (2018) Development of marine and terrestrial resource use in the Talaud Islands AD 1000-1800, northern Sulawesi region · geraadpleegd 24 okt 2026

Eeuwenlang ijzer smelten bij Nuha en Matano

Nuha en Matano dorp, Meer Matano, Luwu Timur · ijzer

Het OXIS-project groef in 1998–1999 bij Matano en Nuha lagen met smeltafval, blaaspijpen en houtskool op. De onderste laag bij Nuha is van de 11e–13e eeuw, de bovenste van de 17e eeuw of later. Er werd dus bijna het hele tweede millennium ijzer gesmolten.

Beperking: Radiokoolstofdata hebben een marge van eeuwen.

Bron: David Bulbeck; Ian Caldwell (2000) Land of Iron: The Historical Archaeology of Luwu and the Cenrana Valley (OXIS project results) · geraadpleegd 24 okt 2026

Luwu genoemd in het Majapahit-gedicht

Luwu (Gulf van Bone) · ijzer

Het Javaanse gedicht Desawarnana (Nagarakertagama) uit 1365 noemt Luwu als een land onder invloed van Majapahit. Het is de oudste geschreven vermelding van Luwu. Historici zien de handel in ijzer als een reden voor die band met Java.

Beperking: Het gedicht noemt Luwu, niet het ijzer zelf; de ijzerhandel is een uitleg van onderzoekers.

Bron: David Bulbeck; Ian Caldwell (2000) Land of Iron: The Historical Archaeology of Luwu and the Cenrana Valley (OXIS project results) · geraadpleegd 24 okt 2026

Goud uit Noord-Sulawesi naar Ternate

Siau en the noord Sulawesi coast · goud

Kort na 1512 schreef de Portugees Tomé Pires dat handelaars uit Siau goud naar Ternate brachten. De Spanjaard Urdaneta (1526–1535) schreef dat 'Celebes' elk jaar goud naar de Molukken stuurde. Dit zijn de oudste geschreven berichten over goud uit het noorden.

Beperking: Waar het goud precies werd gewonnen, zeggen de bronnen niet.

Bron: David Henley (1993) A Superabundance of Centers: Ternate and the Contest for North Sulawesi. Cakalele 4: 39-60 · geraadpleegd 24 okt 2026

VOC-bronnen over ijzer uit Luwu

Luwu en Meer Matano · ijzer

De VOC-bestuurder Speelman schreef in 1670 als eerste Europeaan over de uitvoer van ijzer uit Luwu. In dezelfde eeuw schreef Rumphius dat Matano-ijzer bijna zo goed was als staal. Tot in de 20e eeuw gingen ijzeren werktuigen van Matano naar de Molukken.

Bron: David Bulbeck; Ian Caldwell (2000) Land of Iron: The Historical Archaeology of Luwu and the Cenrana Valley (OXIS project results) · geraadpleegd 24 okt 2026

Noord-Sulawesi onder de VOC

Manado, Minahasa, Sangihe, Gorontalo · goud

Tussen 1677 en 1681 kwamen Sangihe, Minahasa en het schiereiland vanaf Gorontalo onder de VOC. De Compagnie kocht daarna zelf producten als goud, schildpad en was bij lokale producenten.

Bron: David Henley (1993) A Superabundance of Centers: Ternate and the Contest for North Sulawesi. Cakalele 4: 39-60 · geraadpleegd 24 okt 2026

Beo: epidemie en 'houten tijdperk'

Beo, Karakelang · ijzer

In Beo hoorde Hickson dat van bijna 9.000 mensen in de omgeving er binnen enkele maanden 3.000 waren gestorven; ook de radja was dood. Hij bezocht de oude zendeling Richter. Hickson schreef dat de Talaudezen in een 'houten tijdperk' leefden: speren en schilden van hout, omdat er 'geen ijzer en geen koper' was.

Beperking: Dit gaat over materiële cultuur, niet over geologie; archeologie toont juist oud metaalgebruik. Een lokale historicus geeft 25 mei 1885 als sterfdatum van Richter, wat botst met Hickson.

Bron: Sydney J. Hickson (1889) A Naturalist in North Celebes: a narrative of travels in Minahassa, the Sangir and Talaut Islands · geraadpleegd 24 okt 2026

Ruim 13 ton goud uit Paleleh en Totok

Paleleh (Buol) en Ratatotok (Minahasa Tenggara) · goud

De koloniale mijnen van Paleleh en Totok (Ratatotok) leverden samen meer dan 13 ton goud. Het kwam uit kwartsaders en verweerde grond (eluviaal goud).

Beperking: Het cijfer is een totaal; de verdeling per mijn en per jaar staat niet in deze bron.

Bron: S.L. Garwin (1996) The settings and styles of gold mineralization in Southeast Asia. Geological Society of Malaysia, Annual Geological Conference '96 · geraadpleegd 24 okt 2026

Erfpacht op Kabaruan om goud te winnen

Kaboeroean (Kabaruan) · goud

De commandant van de Edi sloot met het radjaschap Siau een contract voor 75 jaar erfpacht over een deel van Kaboeroean, voor 15 cent per bouw per jaar. Hij wilde er goud winnen, omdat hij dacht dat er goud was door de 'goud-houdende steenen'. De Sumatra-Courant herhaalde het bericht op 17 november 1898.

Beperking: Geen analyse, locatie, mijnwerk of productie bekend; de tweede krant herhaalt hetzelfde bericht.

Bron: De Locomotief (correspondent) (1898) Van Menado · geraadpleegd 24 okt 2026

Talaudezen in de goudmijn Totok

Talaud-eilanden (herkomst van arbeiders) · goud

Het Koloniaal Verslag van 1899 meldt dat de Mijnbouwmaatschappij Totok, met een goudconcessie in de Minahasa, ongeveer 225 arbeiders had, deels van de Talaud-eilanden. De mannen van Talaud waren niet aan mijnwerk gewend. Bij een exploratiemaatschappij deserteerden koelies van Java en Talaud.

Beperking: De mijnen lagen in de Minahasa, niet op Talaud. Het zegt niets over erts op Talaud zelf.

Bron: Minister van Koloniën (1899) Koloniaal verslag van 1899, Bijlage C · geraadpleegd 24 okt 2026

Talaudezen als mijnarbeiders gezocht

Talaud-eilanden (herkomst van arbeiders)

Een regeling van juli 1898 stond toe dat inwoners van de Sangi- en Talaud-eilanden als contractarbeiders voor land- of mijnbouw in de residentie Menado werden geworven. In 1899 schreef een goudmijnmaatschappij in Kwandang–Sumalata dat zij koelies van de Sangi- en Talaud-eilanden probeerde aan te voeren.

Beperking: De mijnen lagen op het vasteland (Gorontalo), niet op Talaud; aantallen Talaudse arbeiders zijn niet bekend.

Bron: Bataviaasch Nieuwsblad (1898) Nederlandsch-Indië, Batavia 13 Juli 1898 · geraadpleegd 24 okt 2026

Siboga-expeditie: de 'concessiewoede' bereikt Kabaruan

Lirung (Salibabu); Kaboeroean (Kabaruan)

De Siboga lag van 23 tot 27 juli 1899 bij Beo en Lirung. Op 27 juli beklom men de hoogste top van Salibabu voor geologisch onderzoek. De krantenbrief schrijft dat de drang om concessies aan te vragen 'reeds' tot Kaboeroean was doorgedrongen.

Beperking: Geen naam, delfstof of terrein genoemd. Het geologisch resultaat van Salibabu is niet gevonden in Weber (1902).

Bron: Bataviaasch Nieuwsblad (1899) De Siboga-expeditie. Molukken, Augustus · geraadpleegd 24 okt 2026

Nieuwe contracten: mijnbouwrecht naar het Gouvernement

Talaud-eilanden (via de Sangi-vorsten)

In november 1899 kregen de vijf Sangi-landschappen nieuwe politieke contracten. Het recht om opsporingsvergunningen en mijnconcessies te geven ging van de radja's naar het Gouvernement. De Talaud-eilanden bestonden toen alleen uit onderhoorigheden van deze landschappen; zo hoorden twee dorpen op Karakelang bij Tagoelandang.

Beperking: Dit is een rechtsregel, geen vondst. Dat de erfpacht van 1898 op Kaboeroean hierdoor verviel, is een afleiding.

Bron: Tweede Kamer (1902) Overeenkomsten met Inlandsche Vorsten in den Oost-Indischen Archipel (Nota van Toelichting) · geraadpleegd 24 okt 2026

Mijnbouwaanvragen voor Karakelang afgewezen

Karakelang

Het Bataviaasch Nieuwsblad meldde dat de verzoeken van S.W.B. Hijde en G. de Kruijff van Dorssen om mijnbouwkundige opsporingen op het eiland Karakelang waren afgewezen. Het is de eerste gevonden mijnbouwaanvraag die Karakelang bij naam noemt.

Beperking: Het bericht noemt geen delfstof en geen reden voor de afwijzing.

Bron: Bataviaasch Nieuwsblad (1902) Nederlandsch-Indië, Batavia 16 Augustus 1902 (Mijnbouw) · geraadpleegd 24 okt 2026

Sangi-landschappen opengesteld voor mijnbouw

Kabaruan, Nanusa en Miangas (via de Sangi-vorsten)

De Javasche Courant van 4 april 1902 maakte bekend dat de regering geen bezwaar had tegen particuliere mijnbouwkundige opsporingen in Siauw, Kandhar-Taroena, Nanganitoe, Taboekan en Tagoelandang (Sangi- en Talauer-eilanden). Deze landschappen hadden bezittingen op Talaud: Siau op Kabaruan, Kandhar-Taruna op Nanusa en Miangas.

Beperking: Het bericht noemt geen Talaud-eiland; niet gebruiken als bewijs dat Talaud werd opengesteld of ontgonnen.

Bron: Het Vaderland (citing Javasche Courant 4-4-1902) (1902) Mijnbouw · geraadpleegd 24 okt 2026

Opsporingsvergunning voor drie terreinen op Karakelang

Karakelang (afdeeling Sangi- en Talauer-eilanden)

De verzoeken van J. Bosman om mijnbouwkundige opsporingen te doen op drie terreinen op het eiland Karakelang werden toegewezen. Dit is de eerste gevonden toegekende opsporingsvergunning op Talaud.

Beperking: Delfstof, ligging en resultaat zijn onbekend; zie Jaarboek van het Mijnwezen en Javasche Courant 1903.

Bron: Bataviaasch Nieuwsblad (1903) Nederlandsch-Indië, Batavia 31 Maart 1903 · geraadpleegd 24 okt 2026

Geologische expeditie door Midden-Celebes

Central en Southeast Sulawesi

In 1909–1910 trok mijningenieur E.C. Abendanon door Midden-Celebes. Zijn verslag in vier delen (1915–1918) gaf de eerste geologische kaarten van een groot deel van het binnenland.

Beperking: Latere bronnen zeggen dat hij in 1909 nikkelerts bij Pomalaa vond; dat is hier niet in het originele werk gecontroleerd.

Bron: E.C. Abendanon (1915) Midden-Celebes-Expeditie: geologische en geographische doorkruisingen van Midden-Celebes (1909-1910), 4 vols + atlas, Leiden: E.J. Brill · geraadpleegd 24 okt 2026

'Geen belangrijke delfstoffen bekend'

Talaud-eilanden

Een overzichtsartikel schreef dat over de geologie van de Sangi- en Talaud-eilanden nog weinig bekend was; behalve zwavel en een soort pijpaarde (gebruikt als witkalk) waren er geen belangrijke delfstoffen bekend. Talaud had 18.992 inwoners; enkele Europeanen hadden vergunning voor houtverkoop op Talaud.

Beperking: De uitspraak over delfstoffen geldt voor beide groepen samen; zwavel komt van de vulkanen op Sangihe.

Bron: Tijdschrift voor economische geographie (anonymous) (1912) De Sangi- en Talaud-eilanden · geraadpleegd 24 okt 2026

Bataafsche Petroleum Maatschappij vraagt opsporing op Karakelang

Karakelang

De resident van Manado maakte op 20 december 1920 bekend dat de Bataafsche Petroleum Maatschappij (BPM) op 17 januari 1914 vergunning had gevraagd voor mijnbouwkundige opsporingen op Karakelang. Een krant gebruikte het als voorbeeld van trage ambtenarij.

Beperking: BPM was een oliemaatschappij, maar het bericht noemt de delfstof niet; de uitkomst van het verzoek is onbekend.

Bron: Deli Courant (1921) Grapjes en snapjes · geraadpleegd 24 okt 2026

Roothaan: eerste geologische kaart van Talaud

Talaud en Nanusa eilanden

BPM-geoloog H.Ph. Roothaan deed in 1921 veldwerk en publiceerde een 'Geologische en petrografische schets der Talaud- en Nanoesa-eilanden' met een kaart 1:200.000 in het Jaarboek van het Mijnwezen. Hij beschrijft een kern van vooral gabbro en peridotiet, met een dun dek van radiolariet-chert, breccie, zandsteen en mergel.

Beperking: Inhoud bekend via de samenvatting van Van Gorsel; het origineel (Verhandelingen II, pp. 174-220) is niet ingezien.

Bron: J.T. van Gorsel Bibliography of the Geology of Indonesia and Surrounding Areas, VI. North Moluccas (entry Roothaan 1928) · geraadpleegd 24 okt 2026

Buton-asfalt ontdekt en gewonnen

Kabungka en Lawele, Buton

De Nederlandse geoloog W.H. Hetzel beschreef in 1924 natuurasfalt op Buton. Vanaf 1925 groef de Boeton Maatschappij het asfalt af, tot de Japanse bezetting in 1942. Het werd al in 1926 voor wegen gebruikt.

Bron: Awang H. Satyana; Ngakan A. Ascaria; Alfathony Krisnabudhi; Ragil D. Prasetyo (2023) Prospectivities of Buton area, Southeast Sulawesi: new insights from revisiting integrated geological-geophysical-geochemical data. IPA · geraadpleegd 24 okt 2026

Gesteente van Talaud chemisch ingedeeld

Talaud-eilanden

Een overzicht in Geologie & Mijnbouw (1939) zegt dat Roothaan de gesteenten van Talaud onderzocht. Volgens hem horen ze tot de 'pacifische' reeks, met een zwakke 'mediterrane' inslag.

Beperking: Petrologische indeling, geen ertsvondst. Roothaans eigen tekst (Jaarboek Mijnwezen 54) is niet ingezien.

Bron: Geologisch-Mijnbouwkundig Genootschap (1939) Geologie & Mijnbouw 1 (1939) nr. 3 · geraadpleegd 24 okt 2026

Lam: een serpentijnberg en arme grond

Karakelang, Salibabu, Nanusa

Botanicus H.J. Lam onderzocht de flora van Karakelang, Salibabu en de Nanusa-eilanden. Hij schreef dat een berg op Karakelang uit serpentijn bestaat en daardoor een heel andere flora heeft; elders komt dieptegesteente alleen in rivierbeddingen aan de oppervlakte. De grond was arm: kopra was bijna het enige exportproduct, de sprinkhaan deed veel schade en Talaud had ongeveer 20.000 inwoners.

Beperking: Botanisch verslag; geen onderzoek naar ertsen.

Bron: H.J. Lam (in Bataviaasch Nieuwsblad) (1926) Vegetatie der Talaud-eilanden · geraadpleegd 24 okt 2026

Japanse bezetting: nikkel voor de oorlog

Pomalaa, Kolaka · nikkel

In 1942 nam Sumitomo de mijn bij Pomalaa over en bouwde in de buurt een smelter. Krijgsgevangenen uit Makassar moesten van januari tot september 1943 in de nikkelmijnen werken. De smelter werd in de oorlog verwoest.

Bron: Stichting Indische Kamparchieven (2024) Celebes - bezetting en bersiap (per regio) · geraadpleegd 24 okt 2026

Mijnwet van 1967 en Contracts of Work

Indonesia (national)

Op 2 december 1967 kwam wet nr. 11/1967 over mijnbouw. Die maakte Contracts of Work met buitenlandse bedrijven mogelijk. Daaronder vielen later PT Inco in Sorowako en veel goudcontracten in Noord-Sulawesi.

Bron: JDIH BPK RI (1967) UU No. 11 Tahun 1967 tentang Ketentuan-Ketentuan Pokok Pertambangan · geraadpleegd 24 okt 2026

Contract of Work voor PT Inco

Sorowako, Luwu Timur · nikkel

In juli 1968 werd PT International Nickel Indonesia (PT Inco) opgericht. Het bedrijf tekende met de regering een Contract of Work voor 30 jaar vanaf de start van de productie. Het was een van de eerste grote buitenlandse mijncontracten na de mijnwet van 1967.

Bron: PT Vale Indonesia (2024) Our history in Indonesia · geraadpleegd 24 okt 2026

Moderne geologische kartering

Karakelang, Salibabu, Kabaruan, Nanusa

Indonesische en Amerikaanse geologen (Sukamto, Suwarna, Moore en anderen) beschreven Talaud als een niet-vulkanische buitenboog met mélange en ofioliet (serpentiniet, gabbro, basalt, chert). Het Talaud-blok is sinds het Plioceen meer dan 2.000 m opgeheven. Het kaartblad Talaud 1:250.000 verscheen in 1986 en 1995.

Beperking: Geologische context, geen ertsvondst.

Bron: G.F. Moore, D. Kadarisman, C.A. Evans & J.W. Hawkins (1981) Geology of the Talaud Islands, Molucca Sea collision zone, northeast Indonesia · geraadpleegd 24 okt 2026

Smelter Sorowako in bedrijf

Sorowako, Luwu Timur · nikkel

PT Inco bouwde tussen 1974 en 1978 een smelter die nikkelmat maakt uit laterieterts. President Soeharto opende de fabriek in 1977. De commerciële productie begon in 1978.

Beperking: Bronnen noemen 1977 of 1978 als startjaar.

Bron: Guiry; Dalvi (1987) P.T. INCO's Indonesian nickel project: An updating · geraadpleegd 24 okt 2026

Wetenschappelijk onderzoek naar ijzerzand

West Karakelang · ijzerzand

Studies van LIPI en het Indonesische mariene geologie-instituut vonden magnetiet, rutiel, zirkoon en olivijn in strandzand, en magnetietrijke strandafzettingen aan de westkust van Karakelang. Rivieren voeren een deel aan; opheffing verschuift het zand naar ondiepe banken.

Beperking: Op één strand is de rivierbijdrage zeer klein; geen economische hulpbron vastgesteld.

Bron: M.A. Mustafa, D. Setiady & U. Kamiludin (2016) Keterdapatan pasirbesi di Pantai Beo dan sekitarnya · geraadpleegd 24 okt 2026

Minerba-wet 2009

Indonesia (national)

Op 12 januari 2009 verving wet nr. 4/2009 de mijnwet van 1967. De wet verplicht mijnbedrijven om erts in Indonesië te verwerken. Dat werd de basis voor het exportverbod op ruw erts.

Bron: JDIH BPK RI (2009) UU No. 4 Tahun 2009 tentang Pertambangan Mineral dan Batubara · geraadpleegd 24 okt 2026

Overheidsinventarisatie van mineralen (PSDG)

Karakelang, Kabaruan, Salibabu · goud

Het Pusat Sumber Daya Geologi vond in 44 riviersedimenten 25–49 ppb goud, cinnaber in 21 van 43 pankoncentraten, en mangaanblokken met 27,60–61,64 % Mn op Karakelang. Gesteente bij oude artisanale goudputten op Salibabu en Kabaruan gaf maar 1–6 ppb goud, wat PSDG 'niet economisch' noemt.

Beperking: De bron is tegenstrijdig over het eiland van de oude putten (Salibabu of Kabaruan); de anomalieën vormen geen samenhangende zone.

Bron: R.M. Faisal & I. Muksin (2012) Inventarisasi Mineral di Kabupaten Kepulauan Talaud Provinsi Sulawesi Utara · geraadpleegd 24 okt 2026

Exportverbod op ruw nikkelerts

Indonesia (national)

In januari 2014 verbood Indonesië de export van onbewerkt nikkelerts. Van 2017 tot 2019 mocht laaggradig erts weer onder voorwaarden worden uitgevoerd. Vanaf 1 januari 2020 gold weer een volledig verbod; de WTO oordeelde in 2022 dat dit tegen de handelsregels ingaat.

Beperking: Indonesië ging in beroep; de uitspraak is niet uitgevoerd.

Bron: World Trade Organization (2022) Indonesia - Measures Relating to Raw Materials (DS592), Report of the Panel · geraadpleegd 24 okt 2026

President opent eerste smelter IMIP

Bahodopi, Morowali · nikkel

Op 29 mei 2015 opende president Joko Widodo de eerste nikkelsmelter in IMIP. Sinds 2016 is het park een Nationaal Strategisch Project. Het groeide uit tot een van de grootste nikkel- en roestvrijstaalcomplexen ter wereld.

Bron: PT IMIP (2024) FAQ - PT Indonesia Morowali Industrial Park · geraadpleegd 24 okt 2026

Indonesië bekrachtigt het Minamata-verdrag

Indonesia (national) · kwik

Met wet nr. 11/2017 bekrachtigde Indonesië het Minamata-verdrag over kwik. Dat verdrag vraagt landen om kwik in kleinschalige goudwinning terug te dringen. Dit raakt veel goudgebieden in Sulawesi.

Bron: JDIH BPK RI (2017) UU No. 11 Tahun 2017 tentang Pengesahan Minamata Convention on Mercury · geraadpleegd 24 okt 2026

Enige mijnbouwgebied: een steengroeve van 1,5 ha

Beo Selatan district, Karakelang

Het ESDM-register noemt een WIUP van 1,5 ha voor 'batu gunung quarry besar' in het district Beo Selatan, met status 'pencadangan' en ingangsdatum 19 augustus 2024. Volgens de ESMI-review van 2026 is dit het enige mijnbouwgebied in Talaud; er is geen goud-WPR en geen metaalvergunning.

Beperking: Reservering, geen bewijs van actieve winning.

Bron: ESMI Mining Intelligence (2026) Talaud integrated mineral and environment intelligence, §12.2 (ESDM WIUP record) · geraadpleegd 24 okt 2026